Achtergronden

Instructiefilm Brand in de OK

Brand in de OK is niet de titel een nieuwe KRO-detective, maar een instructiefilm over hoe men brand kan voorkomen. De film is een initiatief van het UMC Utrecht en Operationele Oplossingen in de Zorg (OOZ), en wordt kosteloos verspreid. Harry Eggens legt uit waarom de film belangrijk is.

Tekst: Leonore Pulleman

Door de brand die uitbrak in een OK in het Almelose ziekenhuis Twenteborg, waarbij een patiënt om het leven kwam, is veel onrust ontstaan in OK-land. Het dieptrieste voorval lijkt tot meer openheid te hebben geleid. Wat indruk maakt tijdens het kijken naar de instructiefilm Brand in de OK, is hoe eerlijk diverse chirurgen vertellen dat het ook hén is overkomen. Ze beschrijven hoe snel en sluipenderwijs brand kan ontstaan en hoe deze risico’s in de toekomst te vermijden zijn. Incidenten komen overal voor, maar veel incidenten bereiken het grote publiek niet. Vaak halen ze niet eens de interne MIP-commissies als de patiënt geen schade heeft ondervonden. Maar als je wilt leren van je fouten is het essentieel om ze te evalueren. Dit blijkt uit beleidsmaatregelen rondom Veilig Melden en vergelijkbare initiatieven die ondersteund worden door de IGZ omdat ze de gezondheidszorg patiëntveiliger maken.

Brand in scène gezet
De film Brand in de OK ontwikkelde Eggens met de divisie Perioperatieve Zorg & Spoedeisende Hulp van het UMC Utrecht, samen met het Kenniscentrum Patiëntveiligheid, de bedrijfsbrandweer en het cluster Medische Technologie en Klinische Fysica van dit ziekenhuis. Als voormalig clustermanager veiligheid van het UMC, betrok Eggens deze werkgever en de benodigde deskundigen op het gebied van brandveiligheid bij het maken van de film. Hij schreef het scenario en een anesthesioloog keek mee. ‘De film is zo opgezet dat alles echt lijkt te gebeuren. Het is confronterend en dat is ook de bedoeling. Maar uiteraard zijn alle situaties in scène gezet.’ Toen het filmproces was afgerond, besloot prof. dr. Cor Kalkman (hoofd van het kenniscentrum Patiëntveiligheid) dat het zonde was om dit project alleen voor het UMC Utrecht te gebruiken. Kalkman stelde de film gratis beschikbaar voor alle geïnteresseerde collega-ziekenhuizen, waardoor het UMC Utrecht de functie van kennispartner en sponsor kreeg. Alle leden van de NVZ ontvingen een brief met de aanvraagmogelijkheid, maar slechts 20 van de 95 ziekenhuizen vroegen de film daadwerkelijk op. Een belronde vergrootte het aantal belangstellenden tot 40. Nog steeds te weinig volgens Eggens. ‘Sommige ziekenhuizen hebben een eigen protocol en werken bijvoorbeeld met persoonsgebonden rollen bij crisissituaties. Ze willen dit ook blijven doen. Maar het maakt de procedure té persoonsafhankelijk. In mijn visie – en volgens ons protocol – moet één leidinggevende verantwoordelijk zijn bij een crisissituatie.’

Een vonkje dat overslaat
Elke leidinggevende op de OK kan de film opvragen en met het team bekijken en bespreken. Na een inleidend woord van prof. dr. Kalkman, brengt de film de oorzaken van brand uitgebreid in beeld. Met achtergrondinformatie als: wat heeft een brand nodig om zich te voeden en hoe kan brand zo sluipenderwijs ontstaan? Aan de hand van praktijkverhalen van diverse chirurgen, gaat de film dieper in op brand aan apparatuur, diathermie en brand in een (laser)tube. Steeds weer blijkt het BABE-protocol oplossing te bieden: Basiszorg, Alarmeer, Beperk en Evacueer. Termen die al veelzeggend zijn voorafgaand aan het bekijken van de instructiefilm.

Eggens: ‘Neem bijvoorbeeld een diathermiemes dat elektrisch snijdt en de haarvaten coaguleert. Zo’n mes werkt met vonkjes en wordt gebruikt in een omgeving met alcohol en zuurstoftoevoer. Daar moet je goed mee omgaan, wil je risico’s vermijden. Bij de gesprekken rond de film is mij opgevallen dat veel OK-personeel zich nog niet – of in ieder geval niet voldoende – bewust is van de risico’s van vonkjes en dergelijke. Ik hoop met deze film die bewustwording te vergroten. Je kunt nog zo veel lezen over de risico’s van brand, maar visualisatie via een film werkt veel intenser. Je kunt een urgentieopbouw aanbrengen, die de kijker alarmeert: het kan jou ook gebeuren!’ Toch benadrukt Eggens dat niet alles kommer en kwel is, hij schetst in de film dan ook nadrukkelijk een positief beeld, zodat iedereen die de film heeft gezien zich nog steeds durft te laten opereren.

Inititatiefnemer
Harry Eggens begon zijn loopbaan als officier bij de Koninklijke Landmacht, om na 23 jaar deze werkomgeving in te wisselen voor het UMC Utrecht. Als clustermanager Veiligheid maakte hij zich sterk voor een veilige werkomgeving. Uniek aan het UMC is de inpandige bedrijfsbrandweer, die instructies aan onder andere het OK-personeel verzorgt. Hierdoor onstond het idee voor de film. ‘Inmiddels ben ik vertrokken bij het UMC en startte ik Operationele Oplossingen in de Zorg als freelancer. Ik zet me in voor projecten die me aan het hart liggen, al verdien ik er nog niets mee. Voor de financiering zoek ik sponsors. Ik steek er veel tijd in om de juiste partners te vinden. Graag wil ik mijn instructies ook breder trekken dan de operatiekamer. Ik wil me richten op een goede attitude en het inhalen van kennisachterstand. Daarbij wil ik zo veel mogelijk ziekenhuizen betrekken, want het is zonde als ze allemaal zelf het wiel proberen uit te vinden.’

Toekomstmuziek
Eggens ziet zichzelf als een makelaar tussen problemen en oplossingen. Met zijn films probeert hij noodzakelijke regelgeving te visualiseren. Momenteel werkt hij aan een volgende instructiefilm Hygiëne in de OK, die hij ook kosteloos wil verspreiden. ‘De gedachte die ik via deze film wil overbrengen aan het OK-personeel, is: het zal je moeder maar zijn die hier op de operatietafel ligt. Het is geen object wat daar ligt, maar een mens waar je uiterst zorgvuldig mee omgaat. Alsof het je moeder is. Infecties liggen op de loer bij operaties en het personeel moet de regelgeving daaromtrent niet beschouwen als last, als extra werk. Men kan de preventieve maatregelen niet serieus genoeg nemen. Bij brand is er vaak nog een directe aanleiding, maar dat is bij infecties niet het geval. De juiste preventieve hygiënemaatregelen, maar ook maatregelen om het aantal bewegingen van de OK-deuren te beperken, kunnen veel verschil maken. Het kanaal met schone luchttoevoer wordt vaak belemmerd door een enorme operatielamp, waardoor de niet-schone lucht met stofjes toch weer bij de patiënt terechtkomt. Dat soort dingen brengt de film in beeld.’

De film over brand in de OK kan worden vervolgd door een bijbehorende e-learning, die overigens niet kosteloos zal zijn. Daarnaast denkt Eggens na over toevoegende workshops en ‘serious gaming’. Op de website is te lezen dat Eggens momenteel werkt aan onderwerpen als ‘veilig melden’ en ‘overdracht’, maar bijvoorbeeld ook ‘herkenning van kindermishandeling’.

Gebruikers vertellen:
Johan Foliant, veiligheidsdeskundige Radboud
‘Brand in de OK is een heel goede instructiefilm. Voor mij als veiligheidsdeskundige is de informatie niet nieuw, maar door de ervaringsverhalen wordt het wel heel indringend gebracht. Vooral dat eerste stuk, die introductie waarin prof. dr. Kalkman het belang van brandpreventie uitlegt, maakt indruk. Wij gebruiken dat eerste deel in onze instructies aan OK- en IC-personeel. De bewustwording neemt enorm toe omdat het zo visueel gebracht wordt. Een van onze leidinggevenden keek ernaar en werd er helemaal stil van. Daarna wilde hij erg graag iets met de informatie gaan doen. Zelf hebben wij overigens ook een incident gehad dat het nieuws heeft gehaald. Een uitbrandende gascilinder verbrandde de bedachterwand, gelukkig zonder schade aan patiënt en personeel. Zoiets zet je wel op scherp. Wij blijven bij ons eigen protocol, maar gaan een nieuwe training opzetten voor het OK-personeel waarbij we deze instructiefilm gaan gebruiken. Ik studeer hogere veiligheidskunde en ben bezig met een scriptie, waarin ik uit de film citeer.’

Patrick Oostrik, projectleider brandveiligheid Ziekenhuisgroep Twente
‘Ik vond de film erg indrukwekkend. De film laat de risico’s van een OK-brand erg duidelijk zien en het is bijzonder dat de specialisten het verhaal zelf vertellen. Ze vertellen ook wat zo’n incident met ze doet. Ik denk zeker dat de film voor meer bewustwording kan zorgen. Bij ons OK-personeel is de instructiefilm goed ontvangen. Al zijn de risico’s bekend, ze worden concreter gemaakt in het proces. Ik heb al contact gehad met onze afdeling communicatie om zelf een instructie te produceren. Goed voorbeeld doet goed volgen!’